وضعیت حوزه های آبخیز استان همدان

  • ارسال شده در تاریخ : تاریخ : 16-03-1394, 13:55
  • توسط: نویسنده: همدان
  • نظرات : نظرات: 0
  • بازدید : بازدید: 3 918
  • موضوع: موضوع: خبر
وضعیت حوزه های آبخیز استان حوزه های آبخیز محیط بر استان همدان ، به مساحت 24683 کیلومتر مربع ، و محدوده سیاسی 19494کیلومتر مربعي در چهار زیر حوزه بزرگ سد کشور شامل سدهای وفرقان ( ساوه ) ، سد سفیدرود ، سد کرخه و سد گاوشان جای گرفته است این محدوده در حدود 5/1 درصد از مساحت کشور و 5/2 درصد کل نزولات وارد ه بر سطح آن را به خود اختصاص می دهد . به موجب این بررسی ، دریافتی حوزه های آبخیز محیط بر محدوده سیاسی استان از نزولات جوی بالغ بر 8/6 میلیارد مترمکعب در سال است . بخشی از این منبع ارزشمند ، به میزان قریب 680 میلیون مترمکعب ، که معادل 10 درصد نزولات دریافتی است ، هر سال به صورت جریان سطحی ازاستان خارج و نهایتاً در 4 آبریز مرکزی ، خزر ، خلیج فارس و سیروان تخلیه می گردد . این بخش از جریان رواناب در استانهای مجاور سبب تولید سیلاب و گاهاً خسارت شده و عملاً از دسترس خارج میگردد. بر پایه برآوردهای رسمی ، حدود 25 درصد نزولات سالانه کشور ، که بالغ بر یکصد میلیارد مترمکعب است ، بصورت مذکور تلف می شود ؛ از این رو ، استان همدان علی رغم موقعیت کوهستانی و پرشیب خود ، ظاهراً به همت کشاورزان سخت کوش خویش ، سهم نازلی از این اتلاف را ، که تنها کمتر از یک درصد کل هرز روی آب از سطح کشور است ، بعهده دارد . شایان ذکر است که احتمال تغذیه آبخوانهای سخت ( کارست ها ) که به آرامی در زیر منطقه جریان داشته و بقولی حتی در آنسوی خلیج فارس ظاهر می شود توسط اين روانابها دور از انتظار نيست. سالانه بیش از 50 درصد از نزولات جوی استان به صورت تبخیر و تعرق مراتع ، مزارع دیم و فاریاب از دسترس خارج شده و بیش از 30 درصد نیز درجهت تغذیه آبخوانها به مصرف می رسد ، لذا با مطالعات دقیقتر میتوان پتانسیلهای بالفعل را در جهت بهره برداری بهتر خصوصا با عملیات آبخیزداری هدایت نمود. مابقی ریزش جوی به صورت استفاده مستقیم از رواناب ، برداشت از چاهها ، چشمه و قنوات و ذخیره توسط سد و بندها مورد بهره برداری قرار می گیرد . در خصوص میزان فرسایش و رسوب در سطح اراضی استان ؛ صرفنظر از فرسایش انتقالی و رسوب گذاری خاک در داخل استان ، میزان خاکی که از سطح حوزه های محیط بر استان شسته شده و به همراه آبهای جاری به آبریزها ریخته می شود ، بالغ بر 2 میلیون تن در سال برآورد گردیده است . فرسایشی این چنین ، که بیش از یک تن فرسایش و انتقال قطعی خاک از هر هکتار اراضی استان در طول سال است ، به هیچ قیمتی قابل بازیابی نیست ودر طیبعت توانایی کافی برای تکوین و جایگزینی خاک از دست رفته فوق العاده ناچیز و کند بوده و آنچه که از دست می رود ، عملاً جبران ناپذیر است . ناگفته نماند که سرعت تشکیل خاک را در شرایط دست نخورده 25 میلی متر در مدت 300 سال و در مواقعی که بر اثر عملیات کشاورزی فرایندهای به هم خوردگی ، هوادیدگی و شستشوی خاک سرعت می گیرند ، حدود 25 میلی متر در 30 سال و حداکثر تلفات مجاز خاک را در اراضی نوع اخیر 5/12 تن بر هکتار در سال برآورد میشود . تعمیم برآورد مذکور به منطقه که نسبت زراعت آبی و باغات به سایر اراضی در آن حدود 13 درصد است ، پذیرش حد مجاز 3 تن بر هکتار در سال را موجه می نماید . شایان ذکر است که این برآورد بسیار کلی بوده و تنها برای سراسر حوزه های آبخیز محیط بر استان صادق می باشد ، چه رسوبدهی پاره ای از زیرحوزه ها ، بسیار بیشتر از حد مجاز برآورد شده برای منطقه است . از جمله ، چنانچه تنها دو حوزه بزرگ شمالی(سد ساوه) و جنوبی استان(سد کرخه) که به ترتیب به وسیله رودخانه قره چای و گاماسیاب زهکش می شوند مورد مقایسه قرار گیرد . ملاحظه می گردد که غلظت محمولات آب خروجی از حوزه بزرگ جنوبی دو برابر بیشتر از حوزه بزرگ شمالی است . افزون بر این ، با توجه به دبی متوسط سالانه دو حوزه بزرگ مورد بحث و احتساب بار بستر ، کل بار رسوبی حوزه قره چای در شمال استان قریب دویست هزار تن در سال و برای حوزه گاماسیاب رقم قابل توجه 4/1 میلیون تن در سال بدست می آید که حاکی از هفت برابر فزونی تُناژ تخریب و انتقال خاک از بخش جنوبی استان است . بررسی تُناژ تخریب کل خاک به نسبت مساحت این دو حوزه بزرگ شدت تخریب در بخش جنوبی استان را بیشتر نمایان می سازد ؛ چه در حالی که میزان تخریب مخصوص در حوزه قره چای حدود 20 تن بر کیلو مترمربع در سال است ، مقدار این پارامتر در حوزه گاماسیاب به حدود 220 تن بر کیلو مترمربع در سال می رسد که اگرچه بیش از ده برابر تخریب مخصوص کل در حوزه شمالی است این مقدار رسوب خروجی از استان که حاصل از تخریب سطح فوقانی خاک که یک نهاده اصلی در فعالیتهای زراعی است و در اثر تفاضای فزاسنده برای زمین و همچنین تاثیر فعالیتهای طبیعی و اقلیمی دچار هدر رفت میشود از حاصلخیز ترین خاکها و دارای مواد مغذی فراوان بوده و دارای ارزش اقتصادی میباشد در اثر فرسایش خاک و هدر رفت مواد آلی خسارات اقتصادی مستقیم و غیر مستقیم بر بخش کشاورزی ومحیط زیست وارد شده که بعنوان یک نمونه هزینه مستقیم وارده به بخش اراضی کشاورزی استان سالانه بالغ بر 25 میلیارد ریال خسارت به ارزش افزوده بخش کشاورزی را بدنبال دارد یکی از عمده ترین منابع فرسایش خاک همین آبخیزهای پرشیب واقع در سراب دشتهای استان است بهره برداری بی رویه از مراتع از یک سو و شرایط نیمه خشک استان ازسوی دیگر باعث فرسایش خاک و بروز خشکسالی بعنوان معضلات زیست محیطی اساسی استان شده است تبعیت کامل خاک در ناهمواریهای این آبخیزها ، به لحاظ وابستگی به جریان تند آب ، اگر نگوییم غیرممکن ولیکن فوق العاده پرهزینه است . به گونه ای که هر ساله بالغ بر 30 میلیارد ریال در سطح حوزه های آبخیز استان هزینه می گردد . اصولاً عرصه های آبخیز محل تولید آب بوده و مدیریت جامع آبخیز ، که اصطلاحاً آبخیزداری گفته می شود ، ناظر بر مجموعه عملیاتی است که جریان آب سالم مازاد بر مصرف ضروری عرصه تولید آب را استمرار بخشد . از این رو ، آبخیزدار جامع نگر ، فارغ از مرزبندیهای غیرمنطبق با طبیعت گردش آب ، بر آن است تا برپایه آگاهیهای فوق و شناخت منابع و قابلیت اراضی در سراسر عرصه سطحی و زیر سطحی آبخیز ، توزیع مکانی شیوه های بهینه بهره برداری را برای حفاظت از منابع ارزشمند خاک و آب ، به منظور رشد و توسعه پایدار منطقه ای و ملی برگزیند . به این ترتیب ، اگرچه انباشت و مصرف بیشترین آب در مبادی نزول آن غالباً به انگیزه تثبیت خاک ـ محور اصلی عملیات آبخیزداری تلقی می شود اما نباید از حقوق ملی و منطقه ای بهره برداران و عرصه زیست محیطی پائین دست نیز غافل بود . از این رو شایسته است مطالعات در زمینه منابع آبهای سطحی وزیرزمینی و اندازه گیری دقیق شیوه های مختلف بهره برداری از زمین با رعایت اصل تجویز گزینه های ساده و ارزان قیمت ، در سطح استان کامل و به هنگام گردد و شیوه های مدیریتی عملیات حفاظت آب و خاک شامل مواردی باشد که با دانش فنی و شیوه معیشت عمومی سازگار و بویژه انگیزه و قابلیت تقلید از سوی مردم را دارا باشند . در این خصوص در دههای اخیر معاونت آبخیزداری استان با مطالعات تفضیلی اجرائی آبخیزداری در سطح 570 هزار هکتار بالغ بر 250 هزار هکتار از عرصه های مطالعه شده را تحت پوشش عملیات اجرائی آبخیزداری جهت تثبیت خاک و کنترل و نفوذ روانابها قرار داده که باعث کاهش 30 درصدی فرسایش ، رسوب و ارتفاع رواناب شده و تغذیه چشمه ، قنوات و سفره های آب زیرزمینی را به دنبال داشته است .
 

وضعیت حوزه های آبخیز استان همدان

 

ارسال نظر

  • عکس خوانده نمی شود

نظرات دیگران

در حال حاضر نظری ارسال نشده است ، اولین نفر باشید !